Eleştiriye bir pencere

ÂLİM KAHRAMANKasım 2021’de, Fatma Barbarasoğlu, Tenkit Üzerine Yedi Söyleşi ismiyle bir kitap yayımladı (Profilkitap). Barbarosoğlu, 1992-1993 …

ÂLİM KAHRAMAN

Kasım 2021’de, Fatma Barbarasoğlu, Tenkit Üzerine Yedi Söyleşi ismiyle bir kitap yayımladı (Profilkitap). Barbarosoğlu, 1992-1993 yıllarında Memet Fuat, Fethi Naci, Tahsin Yücel üzere artık Türk tenkit tarihine mal olmuş tanınmış isimlerle yaptığı söyleşileri, bize, bir ortada; topluca sunuyor. O jenerasyondan, tenkit yazıları da yazmış, hikayeci ve romancı Tarık Buğra da kitaba dahil. Daha yeni isimler de var. Bir edebiyat bilimcisi (Gürsel Aytaç) ve bir hikayeciyle (Mustafa Kutlu) sayı altıya çıkıyor (yedinci isim sinemadan: Ayşe Şasa).

Bütünü kapsamak yerine bütünden bir kesit sunmak, kitap için gerçekçi bir gaye tespiti olur. Memet Fuat, Fethi Naci ve Tahsin Yücel edebiyatımızdaki sosyal gerçekçi akımın ön bulmuş isimleri.

Barbarosoğlu, soruları müelliflere genelde postayla göndermiş, onlardan da postayla yazılı yanıtlar almış. Bu süreçte Memet Fuat’ın teşvik edici ve yetiştirici tavrına bir sefer daha şahit oluyoruz. Karşılıklarına kısa bir mektup da eklemiş. Orada, “İlk kez bu kadar özenerek ve hazırlanarak sorulmuş sorulara şahit olduğunu belirt”miş Memet Fuat. Kitabı okuyunca onun bu tespitine biz de katılıyoruz.

NASIL BİR TENKİT

Tenkit Üzerine Yedi Söyleşi, Fatma Barbarosoğlu, Profil Yayınları Aralık 2021, 112 sayfa.

Bizde tenkit yok, diyenlerden değilim. “Edebiyat”, “şiir” ne kadarsa o kadar da tenkit vardır! Söz konusu söyleşilerde daha çok tenkidin kuramsal tarafı üzerinde duruluyor. O günden bugüne, kuramsal boyutta, dışa bağımlılıktan kurtulamadık hala. Artık, üniversitelerde “edebiyat bilimi” çerçevesi içinde yapılan “inceleme”ler bir epey çoğaldı. Lakin, yabancı bir kuram bulup yaptığın çalışmada onu uygulaman gerekiyor. Göğsünü gere gere (!) savunabilirsin yaptığın işi ondan sonra. Sorun buralarda yatıyor bana nazaran. Öbür bir kültür, medeniyet dünyası içinde gelişip şekillenmiş formülleri bizim edebiyatımızı çözümlerken kullanmada muvaffakiyet oranımız ne? Elde edilen sonucun randıman ölçüsü ne kadardır? Bir prosedürü alıp faydalansak bile ona sonuna kadar bağlı kalmak sağlıklı oluyor mu? (Marksist eleştiriyi yahut psikanaliz tekniğini düşünelim mesela.)

İsmini saydığım isimlerden Fethi Naci, Marksis/Sosyalist tenkit kuramlarından beslendiğini kendisi de belirtiyor. Yazı hayatının başlarında, “solcu” müellifi tutmayı, desteklemeyi misyon saymış. Yani ideolojisi edebî kıymetin, işinin önüne geçmiştir. “40 jenerasyonunun yeteneksizliğinden söz edebilmem için otuz yıl okuyup yazmam gerekti” itirafında bulunuyor. Tahsin Yücel, Yazın ve Yaşam isimli kitabındaki kimi yargılarından söz açan soruyu cevaplarken “Sonra o kitapta söylediklerimin bugün bana çok göründüğünü de belirmek isterim” tabirini kullanıyor. Türkiye’de onun ismiyle anılan yapısal tenkit için ise “Bugünkü görüşümü sorarsanız, yapısal tenkit diye bir şey yok; bir çözümleme yolu olarak yazınsal göstergebilim var derim” açıklamasında bulunuyor. Bunları yazarken tenkit tarihinin malı olmuş bu isimlerin emeklerini küçümsemek değil şüphesiz hedefim. Onların bu itiraflarını da zevk almak için aktarmıyorum. Zevk almak, küçümsemek ne söz, onların lehine kaydedilecek kazanımlar sayarım kelamlarını. Tenkit ismine ortaya koydukları fikirler, edebiyatımızın, kimi taraflarıyla faydalanacağımız, birtakım taraflarıyla dersler çıkaracağımız renkleri, birer çeşitliliğini oluşturmaktadır artık. Burada, Memet Fuat’ın Türk tenkit tarihinin yazılması, edebiyatımızdaki tenkit akımlarının incelenmesi, kapsamlı bir Türk tenkit antolojisinin yayımlanması temennisini de anayım. Bugün bunların hakkıyla yapılıp yapılmadığını sorgulamamız lazım.

TENKİT BİR OKUL

Eleştiriyi bir okul olarak görüyor Gürsel Aytaç. Soruna edebiyat bilimi perspektifinden bakıyor daha çok. Yapıtın edebiyat tarihindeki yerini de belirlemeye yer hazırlayan inceleme yazılarından yana. Fethi Naci de buna yatkın bir anlayış içinde. (Farkı, popülist tutumu!) Ele aldığı eser üzerinde detaylı bir biçimde durduğunu, onu incelediğini belirtiyor. Bu istikametiyle ustası Ataç’tan ayırıyor kendisini. Mustafa Kutlu’nun isteği, edebiyat fakültelerinin “memleketin edebiyat ortamına dahil olmaları”. Akademisyenlerin oluşmakta olanı ıskalamamaları. (Mehmet Kaplan, derslerinde, sağlıklı sonuçlar için edebiyat tarihinin en az elli yıl geriden gelmesi gerektiğini söylerdi. Lakin bu söz, Kutlu’nun isteğiyle çelişmez. Edebiyat tarihçiliği yanında tenkitle, şimdiki edebiyatla da ilgilenerdi Kaplan.)

Kitaptan bir sonuç daha çıkarıyoruz. Çağdaş eleştirimizin Nurullah Ataç’a olan borcu! Hem Fethi Naci, hem de Memet Fuat, birçok öteki isim üzere, sürate noktası olarak Ataç’ı alıyorlar. Onu, üstadları olarak görüyorlar. (Tarık Buğra, ‘haksızlıklara maruz kalan’ olarak Ataç’ı pek hayırla anmıyor. Bir yerde: “En ünlüleri Ataç mı? O da o denli: kompleks kumkuması. Müteveffanın bütün hırsı, güya, edebiyatı dinamitlemek” diyor. Daha farklı ve atlanmaması gereken bir pencereden bakıyor Buğra. Marks’a da söyleyecekleri var bu hususta. Edebiyatta yetenekleri heder eden, en azından çok daha hoş şeyler yazmalarının önüne geçen bir anlayışın mimarıdır o da.)

Memet Fuat Nurullah Ataç’a diğer bir açıdan paha verir: Tenkitte daha az okuyucuya sahip dergilerle sonlu kalmaması! Bu işi gazete sayfalarına da taşımış olması. Çok yankı vermesi. En yeni olana yetişmek için gösterdiği kıvraklık, kenarda köşede kalana bile ulaşması. Böylelikle edebiyat ortamındaki ‘yoğrulmakta olan’ın bir kıvam bulmasına olan katkısı! Tenkitte okuyucunun pozisyonu da söyleşilerde üzerinde durulan mevzulardan biri. Buna ve tenkit ismine yapılan diğer belirlemelere değinemiyeceğim. Şunlarla yetineyim: Edebiyat ortamının ve eleştirin bugünkü durumu 90’lardakinden epey farklı. O vakit okuyucu, mektupla ulaşabiliyordu müellife (eleştirmene). İrtibatın bugün geldiği noktada, dakikayı bulmadan okuyucunun muharrire, müellifin okuyucuya, okuyucunun okuyucuya ulaşabildiği durumlar söz konusu artık. İyi okur da bir eleştirmen, denirdi evvelden. Bugün, okuyucu, her yerde ve her telden ses verebilecek bir pozisyonda. İçlerinde kimi dişe dokunur değerlendirmeler yok değil. Ama edebiyat ortamını yoğuracak eleştiriyi genel okuyucu kitlesine emanet edip eleştirmen bir kenara mı çekilecek? Orta yerdeki büyük toz dumanda kaybolup gidecek mi?

Sakinleşip fikre varmak için kendimize fırsatlar sunmalıyız. Ben bu kitabı okurken onu denedim.

Kaynak: YeniŞafak

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.