Romancının gözünden Türk basın hayatı

Türk Romanında Basın Hayatı, birinci Türk romanının yayımlandığı 1872’den 1940’a kadar otuz dört romancıdan yetmiş dokuz romanı inceleyerek Türk …

Türk Romanında Basın Hayatı, birinci Türk romanının yayımlandığı 1872’den 1940’a kadar otuz dört romancıdan yetmiş dokuz romanı inceleyerek Türk basınının çeşitli cephelerini ortaya çıkarıyor. Lakin bu vakit aralığında konusunu direkt basın hayatından alan roman sayısının on olduğu tespiti okura hatırlatılıyor. Bunlar ortasında Esrâr-ı Cinayat, Mai ve Siyah, Karar Gecesi, Teşebbüs-i Şahsî üzere okurun aşina olduğu romanlar bulunduğu üzere Dünkülerin Romanı, Giderayak ve Külhani Edipler üzere pek çoklarımızın göz gerisi ettiği romanlar da yer alıyor. Konusu dolaylı olarak basın hayatına temas eden romanların sayısı ise bu konuda bir kanaat ortaya koyacak kadar çok ve çeşitli. Tayfun Haykır, bu çeşitlilik üzerinden birtakım tespitlerde bulunuyor. Sözgelimi, haber gazeteciliği yapan roman kahramanları yirmili yaşlarındayken fikir yazıları kaleme alanlar otuzlarının ortasını geçmiş görünüyor. Yeniden şairler daha genç jenerasyondan seçilmişken, roman ve öykü müellifleri olgun ve ciddiyeti kuşanmış bir portre çiziyor. Gazetecilikle meşgul bu kahramanların orta ve alt kesite mensup olduğu fakat kültür düzeylerinin ekonomik düzeylerinin çok üstünde bulunduğu söz ediliyor. Hayat biçimlerinin, yaşadıkları maddî imkânsızlıkların, makus çalışma kurallarının ve uğradıkları siyasî baskıların bu kahramanların bir aile hayatı kurmasının önünde mahzurlar teşkil ettiği de vurgulanıyor. Lakin karşı cinsle temas söz konusu olduğunda kahramanların bir yalnızlık içerisinde olmadığı tabir ediliyor. Hatta müellif kimliği taşımaları bu münasebetleri kolaylaştırıyor. Kahramanların hukuk, tıp, iktisat üzere yükseköğrenim görenleri idealist bir kişilik taşıyor ve müellifliği bir meslek olarak seçiyor.

Tayfun Haykır, roman şahıslarının özel hayatlarında bağımlısı oldukları alışkanlıkları tek tek ele alacak kadar çalışmasını derinleştiriyor. Kahramanların çok büyük bir kısmının sigara tiryakisi olduğu görülüyor. Sigaranın ziyanlı olması bir yana bu alışkanlığın üretkenliği artırdığına dair romanlarda yönlendirmeler dikkat çekiyor. Bunu birebir olumlu görüntü içerisinde alkol takip ediyor. Giderayak romanının kahramanı Vurgun’un alkol yüzünden sıhhatinin bozulması dışında bu müskirata dair olumsuz bir cümle ile karşılaşmıyoruz. Kumar, bu ikisinden daha az, uyuşturucu ise yalnızca bir romanda geçiyor. Tiryakiliği kahve, çay ve enfiye takip ediyor.

GAZETECİNİN MUHALİFLİĞİ

İncelenen romanlardaki müellif roman şahıslarının siyasî görüşleri tasnif edildiğinde tekrar bir çeşitlilikten söz edebiliyoruz. Bir kısmı II. Abdülhamid’e muhalif, milliyetçi ve İttihatçı, bir kısmı II. Meşrutiyet’ten sonra İttihat ve Terakki Fırkası’na muhalif, başka bir kısmı ise Ulusal Mücadele’de padişaha, Hürriyet ve İtilaf Fırkası’na karşı olup Mustafa Kemal’i destekliyor. Cumhuriyet inkılaplarını destekleyenler de bir öteki kümesi meydana getiriyor. Bu insanların basın dünyasında yer almalarındaki gayenin neler olduğu da Haykır’ın çalışması üzerinden görülebiliyor. Yalnızca müelliflerin değil, muhabir, mütercim hatta müvezzilerin matbuata girme isteklerinin başında idealizm birinci sırada geliyor. İsmini ebediyen yaşatmak, şöhret olmak, para kazanmak, gazeteciliği bir yükselme aracı olarak görmek de bu gayeler ortasında. Roman kahramanlarının sanatla kurdukları bağ de bu çalışma kapsamında ele alınıyor. Sanatlar içinde edebiyat ilgisi başta geliyor. Edebiyatta eski-yeni tartışmaları göze çarpıyor. Şiir, roman, öykü, tiyatro ve seyahat yazılarına da istek yüksek. Fotoğraf ilgisi ve sanat dolu konuşmaların da roman sayfalarına yansıdığı görülüyor.

GAZETECİ BAYAN

Bayanların basın hayatındaki varlıkları ise epey düşük düzeylerde. Tayfun Haykır romanlarda az sayıdaki bayanın edebî faaliyetlerde bulunmakla birlikte gazetecilik yaptıklarını lisana getiriyor. Akılcı oldukları, bayan kimliklerinden ötürü çeşitli zorluklarla karşılaştıkları da vurgulanıyor. Onların basını bir meslek hâline getirememelerinin sebeplerinden biri olarak erkek basın çalışanlarının birçoğunun bayan düşkünlüğü gösteriliyor. Tekrar de II. Meşrutiyet’in ilanından sonra kimi romanlarda bayanlara yer açmak için çaba gösteren erkek roman şahıslarına yer veriliyor. Bayan müstearı kullanarak bayanları teşvik etmeleri bu çabaya bir numune. Cumhuriyet’ten sonra ise bayanın bir birey olarak kıymet görmesine dair kurgu ögeleriyle nispeten daha çok karşılaşıyoruz.

Gazete sahipleri ekonomik durumları iyi kimseler. Yüksek karları yalnızca gazetenin çok satması ile olmuyor. Kimileri ellerindeki gücü siyasî ve ticarî bağlarında kullanıyorlar. Hatta milletvekili olmak ya da bir siyasî parti üyesi bulunmak üzere özellikleri de var. Bugün teknolojik imkânlarla neredeyse kaybolmuş bir meslek olan mürettiplik romanlarda bilgi gerektiren ve herkesin yapmayı göze alamayacağı bir iş olarak anlatılıyor. Mürettipler ağır koşullarda uzun saatler çalışıyor. Sabır ve dikkat onların terk edemeyeceği iki durum. Bugün yazıişleri müdürüne karşılık gelen tahrir müdürü de gazeteye girecek yazıların konusuna, üslup ve hacmine karar veren ve bunları denetleyen bireyler olarak romanlarda görünüyor. Gazeteden en geç çıkan o. Yönetim müdürleri ise çalışanlar üzerindeki tavırları münasebetiyle çokça eleştirilen şahıslar. Görsel materyalin tedarikinden de ressamlar ve çinkograflar sorumlu. Çinko plakalar üzerine ressamların çizdiği fotoğraflar bu plakalar sayesinde baskıya hazır hâle geliyor. Gazete dağıtıcısı müvezziler ise daha ucuz işgücü manasına geldiği için çocuklardan seçiliyor.

Gazete idarehanelerinde ortak yazı odaları var. Bu odaların ortasında üzeri kâğıt ve kalemle dolu bir masa görünüyor. Gazetecilerin bir kısmı bu odayı kullanırken kimileri kahvehanelerde, hatta vapur ve tren seyahatlerinde yazılarını yazıyorlar. Gazetecilerin haber toplama ve yazmak için başvurdukları çeşitli yollardan bahsediliyor. Birinci yol, öteki gazeteleri taramak ve öteki gazetecilerden yararlanmak. Okur mektupları da haber kaynağı. Milletlerarası havadislere ulaşmak için liman ve istasyonlarda gelen yolculardan bilgi almak da o devir gazeteciliğinin ilgi cazip taraflarından biri. Tayfun Haykır’ın Nâzım H. Polat danışmanlığında hazırladığı doktora tezinden kitaplaşan bu yapıtta burada küçücük bir kısmını aktardığımız pek çok sıkıntı ve sayısız detay bulunuyor. Kitabın daha sonra bu mevzularda çalışacak araştırmacılara birtakım tablolarla materyal sunması da epey değerli.

Kaynak: YeniŞafak

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir